مناطق تحت مدیریت

جنگل های ارسباران:
 با 130 هزار هکتار وسعت که از شهرت جهانی برخوردار است، دارای1000 گونه گیاهی و 300 گونه جانوری می باشد. اخیراً، از کل مساحت اراضی حفاظتی  این منطقه،39000 هکتار  برای احداث پارک ملی از جانب سازمان حفاظت از محیط زیست استان اختصاص یافته است. احداث این پارک می تواند جلوی هجوم گسترده مردم را که بدون برنامه ریزی شده، به تمام قسمت های منطقه انجام می شد، بگیرد. همچنین باعث جذب مسافران و گردشگران داخلی و خارجی به این مناطق خواهد شد.
نمودار شماره( 1-4): تنوع زیستی در جنگل های ارسباران
 


جدول شماره ( 1-4): درصد جذابیت  موجود و آینده جنگل های ارسباران
نام جاذبه درجه(درصد جذابیت)
 موجود کوتاه مدت میان مدت دراز مدت
جنگل های ارسباران 5/40% 5/89% 8/92% 7/96%
     مأخذ:( طرح جامع گردشگری استان آذربایجان شرقی،1384)


     

 
جنگلهای ارسباران   

این منطقه از شمال به رود مرزی ارس ، از جنوب به ارتفاعات شهرستان های تبریز و سراب و از شرق به مرز استان های اردبیل و آذربایجان شرقی و از غرب به شهرستانهای جلفا و مرند و... محدود می شود .
منطقه جنگلی ارسباران در گذشته نه چندان دور دارای وسعت چشم گیری بوده که به علت قطع یکسره جنگل برای تامین ذغال وسعت زیادی از این جنگل از بین رفته است.
گونه های گیاهی ارسباران : بلوط اوری ، بلوط سفید ، ممرز ، کرب ، کرکو ، کیکم ، سرخدار ، بارانک ، گیلاس وحشی ، آردوج ، بنه ، تیس ، ملچ ، اوجا ، ذغال اخته ، قره غات ، ال ، پر ، ...
از جمله گونه های مهم و اندمیک ارسباران می توان : پر ، آردوج ، قره غات ، بلوط سفید ، ذغال اخته ، هفت کول را نام برد .
بارش :
میانگین بارندگی در جنگل های ارسباران حدود 300 تا 450 میلی متر گزارش شده است . شاید با این بارندگی بسیار کم بگویید که چطور چنین جنگلی به وجود آمده است؟
این نکته بسیار مهمی است که در هیچ یک از این 5 ناحیه رویشی این اتفاق نمی اتد و این همان باران های مخفی ( مه بارش ) می باشد ، که روی میزان بارنگی جنگل های ارسباران تاثیر دارد که این عامل میزان بارندگی 450 میلی متر را به 750 میلی متر رسانده است ، شاید دلیل اصلی تنوع و گستردگی گونه های ارسباران همین موضوع باشد .
منطقه ارسباران را می توان از نظر تنوع گونه های درختی و درختچه ای و علفی و خشبی و همچنین از نظر تنوع جانوری به عنوان یک ذخیره گاه بی نظیر اعلام کرد .
ارسباران به دلیل شرایط اقلیمی خاص آب و هوایی ، دارای 1072 گونه گیاهی و 97 گونه چوبی گزارش شده است که این منطقه حفاظت شده با 78560 هکتار که حدود 56 درصد این ناحیه را شامل می شود و جزء یکی از 9 ذخیره گاه بیوسفر ایران و تحت برنامه انسان و کره مسکون (M&B)یا اندوختگاه های زیست سپهر یونسکو قرار داده است .
ارسباران از نظر تنوع زیستی بسیار متنوع بوده و یگانه زیستگاه یکی از نادرترین پرندگان دنیا به نام سیاه خروس است .
و علاوه بر این می توان خرس قهوه ای ، پلنگ ، سیاه گوش ، گراز ، شوکا، کل و بز ، کبک دری ، کبک چیل ، قرقاول و... را می توان نام برد .
 
                    سیاه خروس

• طرح گردشگری منطقه ارسباران:

از ابتدای پیروزی انقلاب اسلامی، ایجاد تحول در نظام اداری کشور و نیل به نظام مطلوب، صحیح و کارآمد در جهت تسریع در حل و فصل امور، تسهیل در اجرای برنامه های توسعه و ارائه خدمات موردنیاز به مردم با کیفیت مطلوب، همواره مورد تاکید مقامات و مسئولین کشور بوده است. در سالهای اخیر کوشش های مختلفی در جهت تحول در نظام اداری در دستگاههای دولتی گام های مثبتی در این جهت برداشته شده است. در این ارتباط بمنظور ایجاد تحرک و پویایی لازم در نظام اداری کشور و انسجام بخشیدن به اقداماتی که با هدف کارآمد نمودن نظام اداری انجام می پذیرد و بر اساس بررسی و تحلیل گذشته و ترسیم وضعیت آینده این نظام، برنامه تحول در نظام اداری تنظیم و در جلسه مورخ ۱۸/۱/۱۳۸۱ هیئت محترم وزیران مورد تصویب قرار گرفت. از آنجا که یکی از مقوله های سنجش کارآمدی نظام اداری، میزان رضایت مندی مردم از خدمات ارائه شده توسط دستگاههای دولتی می باشد، بمنظور ایجاد ساز و کارهای لازم در ارائه خدمات مطلوب و موثر به مردم و برخورد مناسب کارکنان با مراجعین و نهادینه شدن موضوع رضایتمندی ارباب رجوع در دستگاههای دولتی برنامه (( ارتقائ و حفظ کرامت مردم در نظام اداری )) به عنوان یکی از برنامه های هفتگانه تحول اداری منظور گردید و جزئیات آن در جلسه مورخ ۲۵/۱/۱۳۸۱ شورای اداری کشور مورد تصویب قرار گرفت و مصوبه مربوط تحت عنوان طرح به دستگاههای دولتی ابلاغ شد اهم اهداف این طرح بشرح ذیل قابل ذکر می باشد:
محدوده گردشگری ارسباران:
منطقه ارسباران در شمال غربى آذربایجان‌شرقى مشتمل بر چهار شهرستان اهر، کلیبر، ورزقان و جلفا، یکى از سحرانگیزترین مناطق کشور و جلوه‌گاه شکوه طبیعت در سرزمین اسلامى ایران است. کوههاى صعب‌العبور و سر به آسمان کشیده ارسباران موجب شده است که این منطقه، سالهاى متمادى بافت طبیعى خود را حفظ کرده و چهره استوارش از گزند حوادث روزگار مصون بماند.
ارسباران به خاطر وجود کوههاى سرسبز، جنگل‌هاى زیبا، مراتع غنى و رودهاى پرآب، از زیبایى دل‌انگیزى برخوردار است و مى‌توان گفت کانون تجمع زیبایى، شکوه و عظمت طبیعت، قدمت تاریخى، تنوع گونه‌هاى گیاهى و جانورى است. جنگل‌هاى ارسباران با ۱۳۰ هزار هکتار وسعت که از شهرت جهانى برخوردار است در مناطق کلیبر، میشه‌پاره، منجوان شرقى و غربى، دیزمار شرقى و کیوان گسترده شده و داراى بیش از ۱۸۰ گونه درختى و درختچه‌اى است. بخشى از جنگل‌هاى این منطقه با وسعت ۷۸ هزار و ۵۶۰ هکتار در محدوده شهرستان کلیبر قرار دارد و در سال ۱۹۷۶ در شمار اندوختگاههاى زیست کره برنامه انسان و کره مسکون (MAB) قرار گرفته، محل انحصارى رویش گونه‌هاى نادرى از گیاهان و یگانه زیستگاه یکى از نادرترین پرندگان به نام سیاه خروس است.
 
همچنین پناهگاه و جنگل معروف آنزا در شهرستان کلیبر با گونه‌هاى مختلف حیات وحش نیز از سوى این برنامه وابسته به سازمان ملل، به عنوان یکى از مناطق جنگلى ارزشمند جهان معرفى شده است. مراتع ارسباران با ۶۷۴۰۰ هکتار وسعت علاوه بر اینکه رویشگاه گونه‌هاى متنوع گیاهى است مهمترین منبع تغذیه دام عشایر منطقه محسوب مى‌شود. پوشش گیاهى مراتع ارسباران بسیار متنوع است به طورى که بیش از ۷۵۵ گونه آن فقط در منطقه حفاظت شده شناسایى شده است.

به استناد آثارى که اخیرا در مناطق سونگون و لیقان کشف شده ارسباران مهد تمدن انسانها در دوران پیش از تاریخ بوده و به گواهى آثار بسیارى که از دوره‌هاى مختلف تاریخى از انسانهاى اولیه و همچنین سنگ نوشته‌ها در این سرزمین به یادگار مانده، منطقه‌اى است که ریشه در اعماق تاریخ دارد و در زمانهاى دور شاهد جریان زندگى و تحولات تاریخى بوده است.

برخى از بناها و آثار به یادگار مانده از دورانهاى پیش در منطقه ارسباران عبارتند از: مجموعه تاریخى ـ فرهنگى آرامگاه شیخ شهاب‌الدین اهرى، بازار اهر، مسجد جامع اهر یادگار دوره سلجوقیان و اتابکان آذربایجان، قلعه کلهر، قلعه چوشون، قلعه بابک و دهها اثر تاریخى ـ فرهنگى دیگر که داراى ارزشهاى فرهنگى و تاریخى در سطح جهانى هستند.


 

• ضرورت اجرای طرح
الف: با اجراى این طرح زیربناهاى لازم براى حضور سرمایه بخش خصوصى فراهم مى‌شود.
ب: محور یادشده به عنوان ویترین ارزشهاى معمارى و فرهنگى جمهورى اسلامى ایران در مرکز توجه کشورهاى همجوار قرار گرفته و قسمتى از گردشگران آن کشورها را جلب مى‌کند.
ج: آماده‌شدن این طرح و بهره‌بردارى از آن اشتغال فوق‌العاده چشمگیرى در سطح استان ایجاد کرده و با فعال‌شدن آن فرآیند شگرفى در نرخ اشتغال بوجود خواهد آمد.
د: مهمترین ویژگى این ناحیه استقرار آن در مناطق حاشیه‌اى استان است. این محدوده قسمتهایى از شهرستانهاى اهر، ورزقان، کلیبر و جلفا را دربر مى‌گیرد که جزء مناطق کمتر توسعه یافته و محروم استان بوده و گردشگرى، اصلى‌ترین و مهمترین محور توسعه آنها قلمداد مى‌شود.
• سیاستها و خطوط مشی اجرایی
الف: ایجاد راههاى دسترسى مطمئن به آثار و جاذبه‌هاى مهم تاریخى و طبیعى محدوده
ب: تعیین مناطق ویژه در محیطهاى جنگلى و حفاظت شده به منظور ایجاد تاسیسات مناسب رفاهى و استراحتگاهى گردشگران
ج: مرمت اساسى کلیه آثار واقع در محور به منظور اعطاى کاربریهاى جدید گردشگرى از قبیل اقامتگاه، نمازخانه، رستوران، دفتر توریستى، و... به فراخور حال و معرفى آنها به عنوان اثر صرف تاریخى
د: استفاده حداکثر از محیط‌هاى طبیعى و جنگل براى ایجاد استراحتگاههاى موقت و چند روزه از طریق ایجاد سکوهاى چادر و سازه‌هاى لازم با مصالح هماهنگ با محیط
سایر خط مشى‌هاى اجرایى که ارتباط غیر مستقیم ولى در عین حال مؤثر در منطقه حفاظت شده ارسباران دارد شامل توجه به نظام آمارى و اطلاع رسانى و پژوهش و تحقیقات در زمینه‌هاى دیرینه‌شناسى و ... و ایجاد موزه‌هاى تخصصى و مدیریت ارزشهاى میراث فرهنگى است.

آشنایى اجمالى با برخى از جاذبه‌هاى تاریخى محدوده
 
 کلیساى سنت استپانوس

 در ۱۶ کیلومترى غرب جلفا و به فاصله ۳ کیلومترى کرانه جنوبى ارس و روستاى متروکه دره شام واقع گردیده است. نام کلیسا ملهم از نام استپانوس شهید اول راه مسیحیت مى‌باشد و به علت استقرار آن در روستاى دره شام به این نام نیز خوانده مى‌شود.

تاریخ بناى کلیسا را گروهى به اوایل مسیحیت و برخى چون تارونیه به دوره صفویه نسبت مى‌دهند. معهذا مصالح ساختمانى و تزئینات مفصل زیبایى آن مؤید این مطلب است که کلیسا هم زمان با کلیساهایى چون (طادئوس) و بین قرن چهارم تا ششم هجرى ساخته شده است و سبک معمارى آن تلفیقى از شیوه‌هاى مختلف معمارى اورارتو و اشکانى و رومى است که به شیوه ارمنى نیز معروف مى‌باشد.
  

مسجد جامع

 خاروانا مرکز بخش خاروانا هم از جهت طبیعى به علت قرار گرفتن در دره‌هاى کوهستانى کامتال، ایرى‌داغ. کیامکى و سلطان جهان و آبهاى گوارایش و هم از جهت تاریخى به علت سابقه آبادانى و اهمیت سوق‌الجیشى آن، در دوران سلجوقیان، مغول، صفویه و جنگهاى ایران و روس یکى از مهم‌ترین روستاهاى آذربایجان است.

مسجد جامع خاروانا شامل سر درب و گنبد خانه مى‌گردد. گنبد رفیع آن بر فراز چهارپایه و طاق آجرى است. دیوارهاى جانبى و پایه‌ها از سنگ لاشه ساخته شده و طاقها و گنبد آجرى است. کتیبه‌هاى مرمر سر درب تاریخ احداث این بنا را به دوره صفویه و به موجب کتیبه دیگرى این مسجد در دوره قاجاریه مرمت شده است.

 دوزال

 منطقه‌اى در نوار مرزى ارس که به دوزال و کردشت معروف است یکى از قطبهاى مهم فرهنگى آذربایجان محسوب مى‌شود امامزاده شعیب دوزال در روستاى دوزال واقع در ۲۰ کیلومترى شمال خاروانا بر فراز کوهى قرار گرفته که مشرف به رود ارس و مرز جمهورى آذربایجان مى‌باشد ظواهر امر نشان مى‌دهد که مربوط به اواخر قرن هفتم (دوره ایلخانى) میباشد.

بنا، بصورت برج هشت ضلعى آجرى بلندى است که بر قاعده سنگى استوار گردیده و در هر ضلع طاقنماى بلند با طاق و جناغى به چشم مى‌خورد. ستون هشت پر آجرى در قسمت میانى سردابه بار سقف را به دوش مى‌کشد. به فاصله ۵/۲ کیلومترى از روستاى دوزال و در کنار رودخانه ارس روستاى کردشت واقع است. حمام کردشت در میان باغ بزرگ کردشت قرار دارد که ورود به آن احتمالاً از پشت‌بام صورت مى‌گرفته و توسط ۱۱ پله به هشتى اول و سپس به سربنیه راه مى‌یابد. این هشتى به ابعاد ۵/۳ נ۵/۳ و ارتفاع ۵/۴ متر بصورت هشت پر است.

سربنیه حمام به شکل هشت ضلعى به اضلاع ۵/۳ و ارتفاع ۵/۸ متر مى‌باشد که گنبد بزرگ آن بر روى جرزها و هشت ستونى سنگى هشت پر استوار شده است.

گنبد سربنیه داراى کاربندیهاى جالب مزین به آهک‌بریهاى زیبا است. سکوهاى رختکن با طاق ضربى پوشیده و در زیر آن کفش کنهایى تعبیه گردیده است. سربنیه به وسیله راهرویى مکسر، یک هشتى به گرمخانه که آنهم داراى آهک‌بریهاى زیبایى است، متصل  مى‌شود.


قلعه کردشت

 بر روى تیغه کوههاى اطراف روستاى کردشت بطول صدها متر امتداد یافته و دهها برج دیده‌بانى، اصطبل، انبار، آذوقه و مهمات، اتاقهایى براى استراحت سربازان و افسران به ارتفاع چندین متر و عرض یک الى ۳ متر منطقه کردشت را محاصره و محافظت مى‌نموده است.

پلهاىخدا آفرین

 در بخش خداآفرین بر روى ارس در فاصله ۱۰۰ مترى از یکدیگر دو پل زده شده است.
نخستین پل بطول تقریبى ۱۷۰ متر با ۱۵ چشمه که قدمت آن احتمالاً به دوره سلجوقى برسد. پل دیگر بطول ۱۲۰ متر و در ۱۰ چشمه بر روى رود ارس بر بستره صخره‌اى آن ایجاد گردیده است. شایان ذکر است که گروهى از محققین تاریخ اولیه این پل را منصوب به دوره هخامنشى مى‌دانند که به این جهت در منطقه‌اى استراتژیک چندان بعید نمى‌نماید.

 


  مقبره قارلوج 

 این مقبره که در روستاى قارلوجا در حاشیه ارس واقع گردیده برجى است هشت ضلعى و داراى گنبدى از سنگ و دخمه‌اى در زیر مى‌باشد. این برج متعلق به قرن هفتم ه.ق. است و احتمالاً باید آرامگاه یکى از معارف آن دوران باشد. بلندى آن حدود ۵ متر و عرض هر ضلع آن ۷/۱ متر مى‌باشد.

بناى قلعه بابک یا جمهورى

 مرکب از قلعه و قصر مى‌باشد که بر فراز قله کوهستان بالغ بر ۲۳۰۰ تا ۳۶۰۰ متر بلندتر از سطح دریا، اطراف این قلعه را از هر طرف دره‌هاى عمیقى با ۴۰۰ تا ۶۰۰ متر عمق فرا گرفته است.

این قلعه که به نامهاى قلعه جمهور و قلعه بذ معروف است در سه کیلومترى جنوب غربى شهر کلیبر و بر بلندترین قله کوهستان بنا گردیده است. جنگلهاى طبیعى دره‌هاى این کوهستان به زیبایى و شکوه این قلعه مى‌افزاید. تنها راه رسیده به قلعه راه بز رویى است که چندین متر طول دارد.

بناى این قلعه در ستیغ سرفراز قله بصورت پله پله با مصالح سنگ لاشه و نیم تراش در دو یا سه طبقه ایجاد گردیده است با عنایت به بافت‌هاى حفاریهاى آقاى کامبخش فرد داده‌هایى از قرون سه تا ۶ ه.ق. بدست آمده است.

مقبره شیخ شهاب الدین محمود عتیقى اهرى

 از عرفاى معروف قرن هفتم ه.ق. در جنوب شهر اهر در انتهاى خیابان شیخ شهاب‌الدین واقع شده است. بناى بقعه در محوطه‌اى به وسعت ۱۵۰۰ متر مربع بنا شده و در ضلع شمالى داراى یک ایوان بزرگ دو مناره بلند، دو ایوان کوچک دو طبقه در طرفین مناره‌ها، مسجد بزرگ مى‌باشد. در سال ۱۳۷۴ بخشى از بقعه شیخ شهاب به موزه‌اى با عنوان موزه عرفان اختصاص یافت.

کاروانسراى شه عباس گویجه بئل (کمرکش سبز)

 در گردنه گویجه بئل در ۲۴ کیلومترى اهر قرار دارد. این بنا به طول ۳۰ و عرض ۲۱ متر از نوع کاروانسراهاى کوهستانى با مصالح سنگ نیم‌تراش در بدنه و گنبدها با آجر زده شده است.

روستاى اشتبین

 در کنار رود ارس واقع شده و تا اهر ۲۲۵ کیلومتر فاصله دارد. غیر از وجود آثار متعدد چون کتیبه‌هایى به خط ثلث از زمان شاه طهماسب صفوى و رد پاى گویش تاتى در روستاهاى اقمار این آبادى، طبیعت زیبا و مصفاى این روستا اهمیت آن را دو چندان نموده و در عین حال بافت واحدهاى مسکونى آن در خور توجه است.

• اقدامات اجرائی مشخص:

توانمندیهاى طبیعى و تاریخى منطقه ارسباران ضرورت توجه یکپارچه و سیستماتیک به این منطقه را طلب مى‌نماید. در وضعیت کنونى عدم وجود یک سیستم منظم در مدیریت گردشگر که بتواند براساس یک فرایند، گردشگر را از نقطه ورود به منطقه تا نقطه خروج از منطقه به بهترین شیوه و با حداکثر بازدید از مکانهاى تاریخى و طبیعى در حداقل زمان هدایت کند کاملاً محسوس است. غیر قابل دسترسى بودن برخى جاذبه‌هاى طبیعى و تاریخى، عدم وجود امکانات رفاهى مناسب در سازمان فضایى منطقه ارسباران قابل مشاهده است.
الف ـ پروژه‌هاى تکمیل و احداث راههاى گردشگرى منطقه ارسباران
براى ایجاد هماهنگى و ساماندهى مناسب در منطقه در مرحله اول طراحى یک شبکه منظم ارتباطى با ویژگیهاى زیر ضرورى است.
اولاً: شبکه طراحى‌شده باید با محیط تجانس کامل داشته و باعث تخریب محیط زیست نشود.
ثانیاً: این شبکه باید قابلیت ارائه خدمات بعنوان یک راه جنگلى را داشته باشد.
ثالثاً: این شبکه باید بتواند سرویس دهنده خانواده‌هاى ساکن در جنگل باشد.

و در نهایت اینکه این شبکه باید به نحوى طراحى شود که به بهترین وجه ممکن نقاط توریستى را به همدیگر متصل نماید.
در چارچوب دیدگاههاى فوق پروژه‌هاى پیشنهادى بشرح زیر ارائه مى‌گردد:
۱ـ محور ورزقان ـ خاروانا ـ سیه رود:
 طول این مسیر ۹۰ کیلومتر بوده که در حال حاضر بدلیل کوهستانى بودن مسیر و وجود شیبهاى تند و طولانى و پیچهاى تند همه ساله شاهد تصادفات ناگوار مى‌باشیم. با توجه به تبدیل بخش ورزقان به شهرستان ورزقان و استعداد این شهرستان در زمینه گردشگرى و توریستى تردد وسایط نقلیه در محور یاد شده به میزان قابل توجهى افزایش یافته است. احداث این راه علاوه بر اتصال شهرستانهاى ورزقان و جلفا از کوتاهترین مسیر، از نظر استفاده گردشگران براى بازدید مناظر طبیعى و حیات وحش منطقه حائز اهمیت مى‌باشد. اعتبار موردنیاز این طرح حدود ۷۲ میلیارد ریال برآورد شده است
۲ـ مسیر سونگون ـ کلاله:
   طول تقریبى این راه که مرکز شهرستان ورزقان را از طریق جنگلهاى طبیعى ارسباران به نوار مرزى و رودخانه ارس متصل مى نماید حدود ۵۰ کیلومتر مى باشد. در سالهاى بعد از انقلاب اسلامى بدلیل وجود آبادیهاى زیاد و حاصلخیزى منطقه نسبت به راهگشائى راه دسترسى اقدام شده است. با توجه به زیر ساختها و مناظر طبیعى منطقه این محور به عنوان یکى از محورهاى گردشگرى محسوب مى‌گردد که با احداث راه با مشخصات فنى که مطالعات اولیه آن انجام شده علاوه بر ارتباط روستاها، رونق اقتصادى و کشاورزى را بدنبال خواهد داشت. اعتبار مورد نیاز اجراى این طرح حدود ۲۵ میلیارد ریال برآورد گردیده است.
3ـ مسیر کلیبر ـ اسکلو ـ عاشقلو:
 این راه از مناطق جنگلى و بسیار زیباى منطقه ارسباران عبور خواهد کرد که با احداث آن ارتباط نزدیکى بین قلعه تاریخى بابک و دره زیباى آینه‌لو ایجاد مى‌کند. طول این راه حدود ۶۱ کیلومتر بوده که بنا به برآورد اولیه به میزان ۳۶ میلیارد ریال اعتبار نیاز خواهد داشت.
۴ـ بهسازى راه تبریز ـ اسپیران ـ کردشت:
 طول تقریبى این راه حدود ۱۱۵ کیلومتر بوده که بصورت راه روستایى احداث شده است. این راه کوتاهترین مسیر اتصال مرکز استان به جنگلهاى طبیعى ارسباران و حاشیه رودخانه ارس مى‌باشد که در صورت بهسازى مورد استفاده خیل کثیرى از ایرانگردان و جهانگردان علاقمند به مناظر طبیعى ارسباران قرار خواهد گرفت. شایان ذکر است حدود ۴۵ کیلومتر این راه مشترک با مسیر ورزقان ـ خاروانا ـ سیه رود مى‌باشد. اعتبار پیش‌بینى ‌شده جهت اجراى طرح حدود ۱۰۰ میلیارد ریال برآورد شده است.
۵ـ بهسازى راههاى آنتنى:
 دسترسى گردشگران به جاذبه‌هاى طبیعى و تاریخى مستلزم بهسازى راههاى دسترسى موجود مى‌باشد. طول تقریبى راههاى مزبور حدود ۳۰ کیلومتر و اعتبار موردنیاز جهت بهسازى و آسفالت آنها در حدود ۲۰ میلیارد ریال ارزیابى مى‌شود.
ب ـ پروژه‌هاى بخش میراث فرهنگى
۱ـ مرمت کامل کلیساى سنت‌استپانوس و ایجاد امکانات سیاحتى و اقامتى در آن و محوطه اطراف و آسفالت جاده دسترسى با اعتبار ۴۰۰۰ میلیون ریال
۲ـ مرمت کاروانسراى خواجه نظر در نوار مرزى جلفا به منظور استفاده اقامتى با اعتبار ۳۰۰۰ میلیون ریال
۳ـ خرید و مرمت ۴ باب خانه مسکونى در روستاى اوشتبین براى ایجاد مراکز اقامتى با توجه به بافت استثنایى روستا و ثبت آن در فهرست آثار ملى کشور با اعتبار ۱۰۰۰ میلیون ریال
۴ـ مرمت کلیساى ناخیرچى (چوپان) در نوار مرزى به منظور استفاده‌هاى زیارتى و عبادى با اعتبار ۲۰۰ میلیون ریال
۵ـ مرمت کلیساى سورپ کئورگ به عنوان مرکز فرهنگى یا سفره‌خانه سنتى با اعتبار ۲۰۰ میلیون ریال
۶ـ مرمت کامل خانه تاریخى مربوط به (امیرارشد) از مجاهدین مشروطه در منطقه ورزقان به منظور استفاده‌هاى اقامتى و سیاحتى با اعتبار ۳۸۰۰ میلیون ریال
۷ـ خرید و مرمت خانه‌هاى اربابى روستاى تاریخى مردانقم به منظور ایجاد مراکز اقامتى با اعتبار ۱۰۰۰ میلیون ریال
۸ـ خرید، مرمت و تجهیز عمارت تاریخى آینالو و وینق با توجه به اهمیت معمارى این بناها و استقرار آنها در دل طبیعت بکر و زیبا به منظور ایجاد اقامتگاههاى بین راهى در محور شمال با اعتبار ۵۰۰۰ میلیون ریال
۹ـ مرمت کامل قلعه بابک با توجه به جاذبه‌هاى طبیعى، معمارى و ورزشى آن با اعتبار ۲۰۰۰ میلیون ریال
۱۰ـ مرمت کامل قلعه‌هاى تاریخى پیغام، آوارسین، پشتو، جوشین و آقجه قلعه ایجاد زیرساختهاى گردشگرى به منظور اهداف گردشگرى و بازدیدهاى فرهنگى با اعتبار ۶۰۰۰ میلیون ریال
۱۱ـ خرید و مرمت خانه قدیمى فرخى و برج آجرى داخل آن به منظور استفاده‌هاى اقامتى در شهر کلیبر و ایجاد جاذبه‌هاى فرهنگى در داخل شهر کلیبر با اعتبار ۱۰۰۰ میلیون ریال
۱۲ـ مرمت کامل پلهاى تاریخى خداآفرین بر روى رودخانه ارس به عنوان یکى از اسناد با ارزش تاریخى با اعتبار ۴۰۰۰ میلیون ریال
۱۳ـ مرمت بقعه‌هاى شیخ حیدر، شاه قاسم و شیخ عبدالله در کلیبر به منظور ایجاد فضاهاى زیارتى و عبادى در محور شمال با اعتبار ۱۵۰۰ میلیون ریال
۱۴ـ مرمت مجموعه شیخ شهاب‌الدین اهرى در داخل شهر اهر با مزیت‌هاى موزه، مسجد و آرامگاه تاریخى با اعتبار ۵۰۰ میلیون ریال
۱۵ـ مرمت کامل خانه تاریخى قاسم خان اهرى در داخل شهر اهر به منظور استفاده‌هاى اقامتى و پذیرایى با اعتبار ۱۰۰۰ میلیون ریال
۱۶ـ ساماندهى گورستان تاریخى (آس قدیم) به عنوان نمونه‌اى از گورستانهاى تاریخى و سنگ نبشته‌هاى ارزشمند با اعتبار ۲۰۰ میلیون ریال
۱۷ـ مرمت کامل مسجد جامع اهر به منظور استفاده‌هاى مذهبى و فرهنگى با اعتبار ۵۰۰ میلیون ریال
۱۸ـ تکمیل کاروانسراى بین راهى گویجه‌بئل بر سر راه اهر به تبریز به منظور ایجاد اقامتگاههاى سنتى با اعتبار ۶۰۰ میلیون ریال
۱۹ـ مرمت بازار قدیمى شهر اهر به عنوان یکى از بازارهاى سنتى و سرپوشیده محور شمال استان با اعتبار ۵۰۰ میلیون ریال

ج ـ پروژه‌هاى بخش جهانگردى
۱ـ ایجاد زیر ساخت براى احداث کمپ گردشگرى در کیامکى و کنتال:
منطقه کیامکى بعنوان یکى از مناطق تحت حفاظت محیط زیست بوده و با مناظر بدیع طبیعى در حاشیه رود ارس و ارتفاعات مربوطه به عنوان یکى از زیباترین مناطق استان مى‌باشد لذا براى استفاده بهینه گردشگران ایجاد دو واحد کمپ با اعتبار ۳ میلیارد ریال پیش بینى مى‌گردد.
۲ـ احداث پارک جنگلى در مناطق مختلف ارسباران:
جنگلهاى ارسباران شامل مناطق کلیبر ـ ورزقان ـ هوراند و... یکى از جنگلهاى زیباى کشور داراى تنوع گیاهى بسیار مناسب و هواى مطبوع و حیات وحش متنوع بوده و هر ساله هزاران نفر از آن استفاده مى‌کنند. لذا احداث پارک جنگلى به منظور استفاده گردشگران و حفاظت از منطقه در مرحله اول براى مناطق مکیدى ـ بلیش ـ اینالو ـ تازه کند ـ هشت بهشت هوراند ـ کرینگان ـ چیچکلو ـ هفت چشمه با اعتبار ۳۴ میلیارد ریال پیشنهاد مى‌گردد.
۳ـ ایجاد زیرساخت براى احداث کمپ سیاحتى و اقامتى در اطراف قلعه بابک با اعتبار ۳ میلیارد ریال:
قلعه بابک به عنوان یکى از قلاع تاریخى استان که مرکز مبارزات آزادیخواهى بابک خرمدین بوده و در شرایط جغرافیایى بسیار مناسبى قرار گرفته است و هر ساله هزاران نفر از داخل و خارج براى بازدید و همچنین استفاده از طبیعت بکر منطقه عزیمت مى‌نمایند. لذا ایجاد زیر ساخت جهت احداث کمپ در سمت جنوبى قلعه پیشنهاد مى‌گردد.
۴ـ ایجاد زیر ساخت براى احداث مجتمع سیاحتى ـ اقامتى در اطراف سد ستارخان:
سد ستارخان در منطقه کوهستانى و زیباى ما بین ورزقان و تبریز قرار گرفته و با داشتن ذخیره مناسب آب و همچنین چشم‌انداز بسیار مناسب قابلیت تبدیل به یک مرکز گردشگرى مناسب را دارد. لذا ضرورت ایجاد زیر ساخت با اعتبار ۲ میلیارد ریال به منظور ترغیب بخش خصوصى براى سرمایه‌گذارى مد نظر مى‌باشد.
۵ـ ایجاد زیر ساخت براى احداث مجتمع سیاحتى ـ اقامتى در روستاى گل آخور و سد زرآباد:
وجود رودخانه دائمى با منشأ کار کارستیک که دفعتاً از کوه خارج مى‌شود، دره فوق‌العاده سرسبز و آبشار بسیار زیبا و آسیاب‌هاى آبى روستاى گل آخور را به صورت یک مجموعه سیاحتى دلپذیر درآورده است.
سد زرآباد که در حاشیه شهر ورزقان قرار گرفته با منظره فوق‌العاده زیباى خود امکانات تفریحى ـ ورزشى آبى و همچنین اقامتى فوق‌العاده مناسب را براى گردشگران فراهم مى‌آورد. لذا براى ایجاد کمپ گردشگرى در نقاط مزبور لزوم ایجاد زیرساخت‌هاى مناسب با برآورد اعتبار ۳۰۰۰ میلیون ریال ضرورى مى‌باشد.
 

 

جنگل های ارسباران:
 با 130 هزار هکتار وسعت که از شهرت جهانی برخوردار است، دارای1000 گونه گیاهی و 300 گونه جانوری می باشد. اخیراً، از کل مساحت اراضی حفاظتی  این منطقه،39000 هکتار  برای احداث پارک ملی از جانب سازمان حفاظت از محیط زیست استان اختصاص یافته است. احداث این پارک می تواند جلوی هجوم گسترده مردم را که بدون برنامه ریزی شده، به تمام قسمت های منطقه انجام می شد، بگیرد. همچنین باعث جذب مسافران و گردشگران داخلی و خارجی به این مناطق خواهد شد.
نمودار شماره( 1-4): تنوع زیستی در جنگل های ارسباران
 


جدول شماره ( 1-4): درصد جذابیت  موجود و آینده جنگل های ارسباران
نام جاذبه درجه(درصد جذابیت)
 موجود کوتاه مدت میان مدت دراز مدت
جنگل های ارسباران 5/40% 5/89% 8/92% 7/96%
     مأخذ:( طرح جامع گردشگری استان آذربایجان شرقی،1384)


     

 
جنگلهای ارسباران   

این منطقه از شمال به رود مرزی ارس ، از جنوب به ارتفاعات شهرستان های تبریز و سراب و از شرق به مرز استان های اردبیل و آذربایجان شرقی و از غرب به شهرستانهای جلفا و مرند و... محدود می شود .
منطقه جنگلی ارسباران در گذشته نه چندان دور دارای وسعت چشم گیری بوده که به علت قطع یکسره جنگل برای تامین ذغال وسعت زیادی از این جنگل از بین رفته است.
گونه های گیاهی ارسباران : بلوط اوری ، بلوط سفید ، ممرز ، کرب ، کرکو ، کیکم ، سرخدار ، بارانک ، گیلاس وحشی ، آردوج ، بنه ، تیس ، ملچ ، اوجا ، ذغال اخته ، قره غات ، ال ، پر ، ...
از جمله گونه های مهم و اندمیک ارسباران می توان : پر ، آردوج ، قره غات ، بلوط سفید ، ذغال اخته ، هفت کول را نام برد .
بارش :
میانگین بارندگی در جنگل های ارسباران حدود 300 تا 450 میلی متر گزارش شده است . شاید با این بارندگی بسیار کم بگویید که چطور چنین جنگلی به وجود آمده است؟
این نکته بسیار مهمی است که در هیچ یک از این 5 ناحیه رویشی این اتفاق نمی اتد و این همان باران های مخفی ( مه بارش ) می باشد ، که روی میزان بارنگی جنگل های ارسباران تاثیر دارد که این عامل میزان بارندگی 450 میلی متر را به 750 میلی متر رسانده است ، شاید دلیل اصلی تنوع و گستردگی گونه های ارسباران همین موضوع باشد .
منطقه ارسباران را می توان از نظر تنوع گونه های درختی و درختچه ای و علفی و خشبی و همچنین از نظر تنوع جانوری به عنوان یک ذخیره گاه بی نظیر اعلام کرد .
ارسباران به دلیل شرایط اقلیمی خاص آب و هوایی ، دارای 1072 گونه گیاهی و 97 گونه چوبی گزارش شده است که این منطقه حفاظت شده با 78560 هکتار که حدود 56 درصد این ناحیه را شامل می شود و جزء یکی از 9 ذخیره گاه بیوسفر ایران و تحت برنامه انسان و کره مسکون (M&B)یا اندوختگاه های زیست سپهر یونسکو قرار داده است .
ارسباران از نظر تنوع زیستی بسیار متنوع بوده و یگانه زیستگاه یکی از نادرترین پرندگان دنیا به نام سیاه خروس است .
و علاوه بر این می توان خرس قهوه ای ، پلنگ ، سیاه گوش ، گراز ، شوکا، کل و بز ، کبک دری ، کبک چیل ، قرقاول و... را می توان نام برد .
 
                    سیاه خروس

• طرح گردشگری منطقه ارسباران:

از ابتدای پیروزی انقلاب اسلامی، ایجاد تحول در نظام اداری کشور و نیل به نظام مطلوب، صحیح و کارآمد در جهت تسریع در حل و فصل امور، تسهیل در اجرای برنامه های توسعه و ارائه خدمات موردنیاز به مردم با کیفیت مطلوب، همواره مورد تاکید مقامات و مسئولین کشور بوده است. در سالهای اخیر کوشش های مختلفی در جهت تحول در نظام اداری در دستگاههای دولتی گام های مثبتی در این جهت برداشته شده است. در این ارتباط بمنظور ایجاد تحرک و پویایی لازم در نظام اداری کشور و انسجام بخشیدن به اقداماتی که با هدف کارآمد نمودن نظام اداری انجام می پذیرد و بر اساس بررسی و تحلیل گذشته و ترسیم وضعیت آینده این نظام، برنامه تحول در نظام اداری تنظیم و در جلسه مورخ ۱۸/۱/۱۳۸۱ هیئت محترم وزیران مورد تصویب قرار گرفت. از آنجا که یکی از مقوله های سنجش کارآمدی نظام اداری، میزان رضایت مندی مردم از خدمات ارائه شده توسط دستگاههای دولتی می باشد، بمنظور ایجاد ساز و کارهای لازم در ارائه خدمات مطلوب و موثر به مردم و برخورد مناسب کارکنان با مراجعین و نهادینه شدن موضوع رضایتمندی ارباب رجوع در دستگاههای دولتی برنامه (( ارتقائ و حفظ کرامت مردم در نظام اداری )) به عنوان یکی از برنامه های هفتگانه تحول اداری منظور گردید و جزئیات آن در جلسه مورخ ۲۵/۱/۱۳۸۱ شورای اداری کشور مورد تصویب قرار گرفت و مصوبه مربوط تحت عنوان طرح به دستگاههای دولتی ابلاغ شد اهم اهداف این طرح بشرح ذیل قابل ذکر می باشد:
محدوده گردشگری ارسباران:
منطقه ارسباران در شمال غربى آذربایجان‌شرقى مشتمل بر چهار شهرستان اهر، کلیبر، ورزقان و جلفا، یکى از سحرانگیزترین مناطق کشور و جلوه‌گاه شکوه طبیعت در سرزمین اسلامى ایران است. کوههاى صعب‌العبور و سر به آسمان کشیده ارسباران موجب شده است که این منطقه، سالهاى متمادى بافت طبیعى خود را حفظ کرده و چهره استوارش از گزند حوادث روزگار مصون بماند.
ارسباران به خاطر وجود کوههاى سرسبز، جنگل‌هاى زیبا، مراتع غنى و رودهاى پرآب، از زیبایى دل‌انگیزى برخوردار است و مى‌توان گفت کانون تجمع زیبایى، شکوه و عظمت طبیعت، قدمت تاریخى، تنوع گونه‌هاى گیاهى و جانورى است. جنگل‌هاى ارسباران با ۱۳۰ هزار هکتار وسعت که از شهرت جهانى برخوردار است در مناطق کلیبر، میشه‌پاره، منجوان شرقى و غربى، دیزمار شرقى و کیوان گسترده شده و داراى بیش از ۱۸۰ گونه درختى و درختچه‌اى است. بخشى از جنگل‌هاى این منطقه با وسعت ۷۸ هزار و ۵۶۰ هکتار در محدوده شهرستان کلیبر قرار دارد و در سال ۱۹۷۶ در شمار اندوختگاههاى زیست کره برنامه انسان و کره مسکون (MAB) قرار گرفته، محل انحصارى رویش گونه‌هاى نادرى از گیاهان و یگانه زیستگاه یکى از نادرترین پرندگان به نام سیاه خروس است.
 
همچنین پناهگاه و جنگل معروف آنزا در شهرستان کلیبر با گونه‌هاى مختلف حیات وحش نیز از سوى این برنامه وابسته به سازمان ملل، به عنوان یکى از مناطق جنگلى ارزشمند جهان معرفى شده است. مراتع ارسباران با ۶۷۴۰۰ هکتار وسعت علاوه بر اینکه رویشگاه گونه‌هاى متنوع گیاهى است مهمترین منبع تغذیه دام عشایر منطقه محسوب مى‌شود. پوشش گیاهى مراتع ارسباران بسیار متنوع است به طورى که بیش از ۷۵۵ گونه آن فقط در منطقه حفاظت شده شناسایى شده است.

به استناد آثارى که اخیرا در مناطق سونگون و لیقان کشف شده ارسباران مهد تمدن انسانها در دوران پیش از تاریخ بوده و به گواهى آثار بسیارى که از دوره‌هاى مختلف تاریخى از انسانهاى اولیه و همچنین سنگ نوشته‌ها در این سرزمین به یادگار مانده، منطقه‌اى است که ریشه در اعماق تاریخ دارد و در زمانهاى دور شاهد جریان زندگى و تحولات تاریخى بوده است.

برخى از بناها و آثار به یادگار مانده از دورانهاى پیش در منطقه ارسباران عبارتند از: مجموعه تاریخى ـ فرهنگى آرامگاه شیخ شهاب‌الدین اهرى، بازار اهر، مسجد جامع اهر یادگار دوره سلجوقیان و اتابکان آذربایجان، قلعه کلهر، قلعه چوشون، قلعه بابک و دهها اثر تاریخى ـ فرهنگى دیگر که داراى ارزشهاى فرهنگى و تاریخى در سطح جهانى هستند.


 

• ضرورت اجرای طرح
الف: با اجراى این طرح زیربناهاى لازم براى حضور سرمایه بخش خصوصى فراهم مى‌شود.
ب: محور یادشده به عنوان ویترین ارزشهاى معمارى و فرهنگى جمهورى اسلامى ایران در مرکز توجه کشورهاى همجوار قرار گرفته و قسمتى از گردشگران آن کشورها را جلب مى‌کند.
ج: آماده‌شدن این طرح و بهره‌بردارى از آن اشتغال فوق‌العاده چشمگیرى در سطح استان ایجاد کرده و با فعال‌شدن آن فرآیند شگرفى در نرخ اشتغال بوجود خواهد آمد.
د: مهمترین ویژگى این ناحیه استقرار آن در مناطق حاشیه‌اى استان است. این محدوده قسمتهایى از شهرستانهاى اهر، ورزقان، کلیبر و جلفا را دربر مى‌گیرد که جزء مناطق کمتر توسعه یافته و محروم استان بوده و گردشگرى، اصلى‌ترین و مهمترین محور توسعه آنها قلمداد مى‌شود.
• سیاستها و خطوط مشی اجرایی
الف: ایجاد راههاى دسترسى مطمئن به آثار و جاذبه‌هاى مهم تاریخى و طبیعى محدوده
ب: تعیین مناطق ویژه در محیطهاى جنگلى و حفاظت شده به منظور ایجاد تاسیسات مناسب رفاهى و استراحتگاهى گردشگران
ج: مرمت اساسى کلیه آثار واقع در محور به منظور اعطاى کاربریهاى جدید گردشگرى از قبیل اقامتگاه، نمازخانه، رستوران، دفتر توریستى، و... به فراخور حال و معرفى آنها به عنوان اثر صرف تاریخى
د: استفاده حداکثر از محیط‌هاى طبیعى و جنگل براى ایجاد استراحتگاههاى موقت و چند روزه از طریق ایجاد سکوهاى چادر و سازه‌هاى لازم با مصالح هماهنگ با محیط
سایر خط مشى‌هاى اجرایى که ارتباط غیر مستقیم ولى در عین حال مؤثر در منطقه حفاظت شده ارسباران دارد شامل توجه به نظام آمارى و اطلاع رسانى و پژوهش و تحقیقات در زمینه‌هاى دیرینه‌شناسى و ... و ایجاد موزه‌هاى تخصصى و مدیریت ارزشهاى میراث فرهنگى است.

آشنایى اجمالى با برخى از جاذبه‌هاى تاریخى محدوده
 
 کلیساى سنت استپانوس

 در ۱۶ کیلومترى غرب جلفا و به فاصله ۳ کیلومترى کرانه جنوبى ارس و روستاى متروکه دره شام واقع گردیده است. نام کلیسا ملهم از نام استپانوس شهید اول راه مسیحیت مى‌باشد و به علت استقرار آن در روستاى دره شام به این نام نیز خوانده مى‌شود.

تاریخ بناى کلیسا را گروهى به اوایل مسیحیت و برخى چون تارونیه به دوره صفویه نسبت مى‌دهند. معهذا مصالح ساختمانى و تزئینات مفصل زیبایى آن مؤید این مطلب است که کلیسا هم زمان با کلیساهایى چون (طادئوس) و بین قرن چهارم تا ششم هجرى ساخته شده است و سبک معمارى آن تلفیقى از شیوه‌هاى مختلف معمارى اورارتو و اشکانى و رومى است که به شیوه ارمنى نیز معروف مى‌باشد.
  

مسجد جامع

 خاروانا مرکز بخش خاروانا هم از جهت طبیعى به علت قرار گرفتن در دره‌هاى کوهستانى کامتال، ایرى‌داغ. کیامکى و سلطان جهان و آبهاى گوارایش و هم از جهت تاریخى به علت سابقه آبادانى و اهمیت سوق‌الجیشى آن، در دوران سلجوقیان، مغول، صفویه و جنگهاى ایران و روس یکى از مهم‌ترین روستاهاى آذربایجان است.

مسجد جامع خاروانا شامل سر درب و گنبد خانه مى‌گردد. گنبد رفیع آن بر فراز چهارپایه و طاق آجرى است. دیوارهاى جانبى و پایه‌ها از سنگ لاشه ساخته شده و طاقها و گنبد آجرى است. کتیبه‌هاى مرمر سر درب تاریخ احداث این بنا را به دوره صفویه و به موجب کتیبه دیگرى این مسجد در دوره قاجاریه مرمت شده است.

 دوزال

 منطقه‌اى در نوار مرزى ارس که به دوزال و کردشت معروف است یکى از قطبهاى مهم فرهنگى آذربایجان محسوب مى‌شود امامزاده شعیب دوزال در روستاى دوزال واقع در ۲۰ کیلومترى شمال خاروانا بر فراز کوهى قرار گرفته که مشرف به رود ارس و مرز جمهورى آذربایجان مى‌باشد ظواهر امر نشان مى‌دهد که مربوط به اواخر قرن هفتم (دوره ایلخانى) میباشد.

بنا، بصورت برج هشت ضلعى آجرى بلندى است که بر قاعده سنگى استوار گردیده و در هر ضلع طاقنماى بلند با طاق و جناغى به چشم مى‌خورد. ستون هشت پر آجرى در قسمت میانى سردابه بار سقف را به دوش مى‌کشد. به فاصله ۵/۲ کیلومترى از روستاى دوزال و در کنار رودخانه ارس روستاى کردشت واقع است. حمام کردشت در میان باغ بزرگ کردشت قرار دارد که ورود به آن احتمالاً از پشت‌بام صورت مى‌گرفته و توسط ۱۱ پله به هشتى اول و سپس به سربنیه راه مى‌یابد. این هشتى به ابعاد ۵/۳ נ۵/۳ و ارتفاع ۵/۴ متر بصورت هشت پر است.

سربنیه حمام به شکل هشت ضلعى به اضلاع ۵/۳ و ارتفاع ۵/۸ متر مى‌باشد که گنبد بزرگ آن بر روى جرزها و هشت ستونى سنگى هشت پر استوار شده است.

گنبد سربنیه داراى کاربندیهاى جالب مزین به آهک‌بریهاى زیبا است. سکوهاى رختکن با طاق ضربى پوشیده و در زیر آن کفش کنهایى تعبیه گردیده است. سربنیه به وسیله راهرویى مکسر، یک هشتى به گرمخانه که آنهم داراى آهک‌بریهاى زیبایى است، متصل  مى‌شود.


قلعه کردشت

 بر روى تیغه کوههاى اطراف روستاى کردشت بطول صدها متر امتداد یافته و دهها برج دیده‌بانى، اصطبل، انبار، آذوقه و مهمات، اتاقهایى براى استراحت سربازان و افسران به ارتفاع چندین متر و عرض یک الى ۳ متر منطقه کردشت را محاصره و محافظت مى‌نموده است.

پلهاىخدا آفرین

 در بخش خداآفرین بر روى ارس در فاصله ۱۰۰ مترى از یکدیگر دو پل زده شده است.
نخستین پل بطول تقریبى ۱۷۰ متر با ۱۵ چشمه که قدمت آن احتمالاً به دوره سلجوقى برسد. پل دیگر بطول ۱۲۰ متر و در ۱۰ چشمه بر روى رود ارس بر بستره صخره‌اى آن ایجاد گردیده است. شایان ذکر است که گروهى از محققین تاریخ اولیه این پل را منصوب به دوره هخامنشى مى‌دانند که به این جهت در منطقه‌اى استراتژیک چندان بعید نمى‌نماید.

 


  مقبره قارلوج 

 این مقبره که در روستاى قارلوجا در حاشیه ارس واقع گردیده برجى است هشت ضلعى و داراى گنبدى از سنگ و دخمه‌اى در زیر مى‌باشد. این برج متعلق به قرن هفتم ه.ق. است و احتمالاً باید آرامگاه یکى از معارف آن دوران باشد. بلندى آن حدود ۵ متر و عرض هر ضلع آن ۷/۱ متر مى‌باشد.

بناى قلعه بابک یا جمهورى

 مرکب از قلعه و قصر مى‌باشد که بر فراز قله کوهستان بالغ بر ۲۳۰۰ تا ۳۶۰۰ متر بلندتر از سطح دریا، اطراف این قلعه را از هر طرف دره‌هاى عمیقى با ۴۰۰ تا ۶۰۰ متر عمق فرا گرفته است.

این قلعه که به نامهاى قلعه جمهور و قلعه بذ معروف است در سه کیلومترى جنوب غربى شهر کلیبر و بر بلندترین قله کوهستان بنا گردیده است. جنگلهاى طبیعى دره‌هاى این کوهستان به زیبایى و شکوه این قلعه مى‌افزاید. تنها راه رسیده به قلعه راه بز رویى است که چندین متر طول دارد.

بناى این قلعه در ستیغ سرفراز قله بصورت پله پله با مصالح سنگ لاشه و نیم تراش در دو یا سه طبقه ایجاد گردیده است با عنایت به بافت‌هاى حفاریهاى آقاى کامبخش فرد داده‌هایى از قرون سه تا ۶ ه.ق. بدست آمده است.

مقبره شیخ شهاب الدین محمود عتیقى اهرى

 از عرفاى معروف قرن هفتم ه.ق. در جنوب شهر اهر در انتهاى خیابان شیخ شهاب‌الدین واقع شده است. بناى بقعه در محوطه‌اى به وسعت ۱۵۰۰ متر مربع بنا شده و در ضلع شمالى داراى یک ایوان بزرگ دو مناره بلند، دو ایوان کوچک دو طبقه در طرفین مناره‌ها، مسجد بزرگ مى‌باشد. در سال ۱۳۷۴ بخشى از بقعه شیخ شهاب به موزه‌اى با عنوان موزه عرفان اختصاص یافت.

کاروانسراى شه عباس گویجه بئل (کمرکش سبز)

 در گردنه گویجه بئل در ۲۴ کیلومترى اهر قرار دارد. این بنا به طول ۳۰ و عرض ۲۱ متر از نوع کاروانسراهاى کوهستانى با مصالح سنگ نیم‌تراش در بدنه و گنبدها با آجر زده شده است.

روستاى اشتبین

 در کنار رود ارس واقع شده و تا اهر ۲۲۵ کیلومتر فاصله دارد. غیر از وجود آثار متعدد چون کتیبه‌هایى به خط ثلث از زمان شاه طهماسب صفوى و رد پاى گویش تاتى در روستاهاى اقمار این آبادى، طبیعت زیبا و مصفاى این روستا اهمیت آن را دو چندان نموده و در عین حال بافت واحدهاى مسکونى آن در خور توجه است.

• اقدامات اجرائی مشخص:

توانمندیهاى طبیعى و تاریخى منطقه ارسباران ضرورت توجه یکپارچه و سیستماتیک به این منطقه را طلب مى‌نماید. در وضعیت کنونى عدم وجود یک سیستم منظم در مدیریت گردشگر که بتواند براساس یک فرایند، گردشگر را از نقطه ورود به منطقه تا نقطه خروج از منطقه به بهترین شیوه و با حداکثر بازدید از مکانهاى تاریخى و طبیعى در حداقل زمان هدایت کند کاملاً محسوس است. غیر قابل دسترسى بودن برخى جاذبه‌هاى طبیعى و تاریخى، عدم وجود امکانات رفاهى مناسب در سازمان فضایى منطقه ارسباران قابل مشاهده است.
الف ـ پروژه‌هاى تکمیل و احداث راههاى گردشگرى منطقه ارسباران
براى ایجاد هماهنگى و ساماندهى مناسب در منطقه در مرحله اول طراحى یک شبکه منظم ارتباطى با ویژگیهاى زیر ضرورى است.
اولاً: شبکه طراحى‌شده باید با محیط تجانس کامل داشته و باعث تخریب محیط زیست نشود.
ثانیاً: این شبکه باید قابلیت ارائه خدمات بعنوان یک راه جنگلى را داشته باشد.
ثالثاً: این شبکه باید بتواند سرویس دهنده خانواده‌هاى ساکن در جنگل باشد.

و در نهایت اینکه این شبکه باید به نحوى طراحى شود که به بهترین وجه ممکن نقاط توریستى را به همدیگر متصل نماید.
در چارچوب دیدگاههاى فوق پروژه‌هاى پیشنهادى بشرح زیر ارائه مى‌گردد:
۱ـ محور ورزقان ـ خاروانا ـ سیه رود:
 طول این مسیر ۹۰ کیلومتر بوده که در حال حاضر بدلیل کوهستانى بودن مسیر و وجود شیبهاى تند و طولانى و پیچهاى تند همه ساله شاهد تصادفات ناگوار مى‌باشیم. با توجه به تبدیل بخش ورزقان به شهرستان ورزقان و استعداد این شهرستان در زمینه گردشگرى و توریستى تردد وسایط نقلیه در محور یاد شده به میزان قابل توجهى افزایش یافته است. احداث این راه علاوه بر اتصال شهرستانهاى ورزقان و جلفا از کوتاهترین مسیر، از نظر استفاده گردشگران براى بازدید مناظر طبیعى و حیات وحش منطقه حائز اهمیت مى‌باشد. اعتبار موردنیاز این طرح حدود ۷۲ میلیارد ریال برآورد شده است
۲ـ مسیر سونگون ـ کلاله:
   طول تقریبى این راه که مرکز شهرستان ورزقان را از طریق جنگلهاى طبیعى ارسباران به نوار مرزى و رودخانه ارس متصل مى نماید حدود ۵۰ کیلومتر مى باشد. در سالهاى بعد از انقلاب اسلامى بدلیل وجود آبادیهاى زیاد و حاصلخیزى منطقه نسبت به راهگشائى راه دسترسى اقدام شده است. با توجه به زیر ساختها و مناظر طبیعى منطقه این محور به عنوان یکى از محورهاى گردشگرى محسوب مى‌گردد که با احداث راه با مشخصات فنى که مطالعات اولیه آن انجام شده علاوه بر ارتباط روستاها، رونق اقتصادى و کشاورزى را بدنبال خواهد داشت. اعتبار مورد نیاز اجراى این طرح حدود ۲۵ میلیارد ریال برآورد گردیده است.
3ـ مسیر کلیبر ـ اسکلو ـ عاشقلو:
 این راه از مناطق جنگلى و بسیار زیباى منطقه ارسباران عبور خواهد کرد که با احداث آن ارتباط نزدیکى بین قلعه تاریخى بابک و دره زیباى آینه‌لو ایجاد مى‌کند. طول این راه حدود ۶۱ کیلومتر بوده که بنا به برآورد اولیه به میزان ۳۶ میلیارد ریال اعتبار نیاز خواهد داشت.
۴ـ بهسازى راه تبریز ـ اسپیران ـ کردشت:
 طول تقریبى این راه حدود ۱۱۵ کیلومتر بوده که بصورت راه روستایى احداث شده است. این راه کوتاهترین مسیر اتصال مرکز استان به جنگلهاى طبیعى ارسباران و حاشیه رودخانه ارس مى‌باشد که در صورت بهسازى مورد استفاده خیل کثیرى از ایرانگردان و جهانگردان علاقمند به مناظر طبیعى ارسباران قرار خواهد گرفت. شایان ذکر است حدود ۴۵ کیلومتر این راه مشترک با مسیر ورزقان ـ خاروانا ـ سیه رود مى‌باشد. اعتبار پیش‌بینى ‌شده جهت اجراى طرح حدود ۱۰۰ میلیارد ریال برآورد شده است.
۵ـ بهسازى راههاى آنتنى:
 دسترسى گردشگران به جاذبه‌هاى طبیعى و تاریخى مستلزم بهسازى راههاى دسترسى موجود مى‌باشد. طول تقریبى راههاى مزبور حدود ۳۰ کیلومتر و اعتبار موردنیاز جهت بهسازى و آسفالت آنها در حدود ۲۰ میلیارد ریال ارزیابى مى‌شود.
ب ـ پروژه‌هاى بخش میراث فرهنگى
۱ـ مرمت کامل کلیساى سنت‌استپانوس و ایجاد امکانات سیاحتى و اقامتى در آن و محوطه اطراف و آسفالت جاده دسترسى با اعتبار ۴۰۰۰ میلیون ریال
۲ـ مرمت کاروانسراى خواجه نظر در نوار مرزى جلفا به منظور استفاده اقامتى با اعتبار ۳۰۰۰ میلیون ریال
۳ـ خرید و مرمت ۴ باب خانه مسکونى در روستاى اوشتبین براى ایجاد مراکز اقامتى با توجه به بافت استثنایى روستا و ثبت آن در فهرست آثار ملى کشور با اعتبار ۱۰۰۰ میلیون ریال
۴ـ مرمت کلیساى ناخیرچى (چوپان) در نوار مرزى به منظور استفاده‌هاى زیارتى و عبادى با اعتبار ۲۰۰ میلیون ریال
۵ـ مرمت کلیساى سورپ کئورگ به عنوان مرکز فرهنگى یا سفره‌خانه سنتى با اعتبار ۲۰۰ میلیون ریال
۶ـ مرمت کامل خانه تاریخى مربوط به (امیرارشد) از مجاهدین مشروطه در منطقه ورزقان به منظور استفاده‌هاى اقامتى و سیاحتى با اعتبار ۳۸۰۰ میلیون ریال
۷ـ خرید و مرمت خانه‌هاى اربابى روستاى تاریخى مردانقم به منظور ایجاد مراکز اقامتى با اعتبار ۱۰۰۰ میلیون ریال
۸ـ خرید، مرمت و تجهیز عمارت تاریخى آینالو و وینق با توجه به اهمیت معمارى این بناها و استقرار آنها در دل طبیعت بکر و زیبا به منظور ایجاد اقامتگاههاى بین راهى در محور شمال با اعتبار ۵۰۰۰ میلیون ریال
۹ـ مرمت کامل قلعه بابک با توجه به جاذبه‌هاى طبیعى، معمارى و ورزشى آن با اعتبار ۲۰۰۰ میلیون ریال
۱۰ـ مرمت کامل قلعه‌هاى تاریخى پیغام، آوارسین، پشتو، جوشین و آقجه قلعه ایجاد زیرساختهاى گردشگرى به منظور اهداف گردشگرى و بازدیدهاى فرهنگى با اعتبار ۶۰۰۰ میلیون ریال
۱۱ـ خرید و مرمت خانه قدیمى فرخى و برج آجرى داخل آن به منظور استفاده‌هاى اقامتى در شهر کلیبر و ایجاد جاذبه‌هاى فرهنگى در داخل شهر کلیبر با اعتبار ۱۰۰۰ میلیون ریال
۱۲ـ مرمت کامل پلهاى تاریخى خداآفرین بر روى رودخانه ارس به عنوان یکى از اسناد با ارزش تاریخى با اعتبار ۴۰۰۰ میلیون ریال
۱۳ـ مرمت بقعه‌هاى شیخ حیدر، شاه قاسم و شیخ عبدالله در کلیبر به منظور ایجاد فضاهاى زیارتى و عبادى در محور شمال با اعتبار ۱۵۰۰ میلیون ریال
۱۴ـ مرمت مجموعه شیخ شهاب‌الدین اهرى در داخل شهر اهر با مزیت‌هاى موزه، مسجد و آرامگاه تاریخى با اعتبار ۵۰۰ میلیون ریال
۱۵ـ مرمت کامل خانه تاریخى قاسم خان اهرى در داخل شهر اهر به منظور استفاده‌هاى اقامتى و پذیرایى با اعتبار ۱۰۰۰ میلیون ریال
۱۶ـ ساماندهى گورستان تاریخى (آس قدیم) به عنوان نمونه‌اى از گورستانهاى تاریخى و سنگ نبشته‌هاى ارزشمند با اعتبار ۲۰۰ میلیون ریال
۱۷ـ مرمت کامل مسجد جامع اهر به منظور استفاده‌هاى مذهبى و فرهنگى با اعتبار ۵۰۰ میلیون ریال
۱۸ـ تکمیل کاروانسراى بین راهى گویجه‌بئل بر سر راه اهر به تبریز به منظور ایجاد اقامتگاههاى سنتى با اعتبار ۶۰۰ میلیون ریال
۱۹ـ مرمت بازار قدیمى شهر اهر به عنوان یکى از بازارهاى سنتى و سرپوشیده محور شمال استان با اعتبار ۵۰۰ میلیون ریال

ج ـ پروژه‌هاى بخش جهانگردى
۱ـ ایجاد زیر ساخت براى احداث کمپ گردشگرى در کیامکى و کنتال:
منطقه کیامکى بعنوان یکى از مناطق تحت حفاظت محیط زیست بوده و با مناظر بدیع طبیعى در حاشیه رود ارس و ارتفاعات مربوطه به عنوان یکى از زیباترین مناطق استان مى‌باشد لذا براى استفاده بهینه گردشگران ایجاد دو واحد کمپ با اعتبار ۳ میلیارد ریال پیش بینى مى‌گردد.
۲ـ احداث پارک جنگلى در مناطق مختلف ارسباران:
جنگلهاى ارسباران شامل مناطق کلیبر ـ ورزقان ـ هوراند و... یکى از جنگلهاى زیباى کشور داراى تنوع گیاهى بسیار مناسب و هواى مطبوع و حیات وحش متنوع بوده و هر ساله هزاران نفر از آن استفاده مى‌کنند. لذا احداث پارک جنگلى به منظور استفاده گردشگران و حفاظت از منطقه در مرحله اول براى مناطق مکیدى ـ بلیش ـ اینالو ـ تازه کند ـ هشت بهشت هوراند ـ کرینگان ـ چیچکلو ـ هفت چشمه با اعتبار ۳۴ میلیارد ریال پیشنهاد مى‌گردد.
۳ـ ایجاد زیرساخت براى احداث کمپ سیاحتى و اقامتى در اطراف قلعه بابک با اعتبار ۳ میلیارد ریال:
قلعه بابک به عنوان یکى از قلاع تاریخى استان که مرکز مبارزات آزادیخواهى بابک خرمدین بوده و در شرایط جغرافیایى بسیار مناسبى قرار گرفته است و هر ساله هزاران نفر از داخل و خارج براى بازدید و همچنین استفاده از طبیعت بکر منطقه عزیمت مى‌نمایند. لذا ایجاد زیر ساخت جهت احداث کمپ در سمت جنوبى قلعه پیشنهاد مى‌گردد.
۴ـ ایجاد زیر ساخت براى احداث مجتمع سیاحتى ـ اقامتى در اطراف سد ستارخان:
سد ستارخان در منطقه کوهستانى و زیباى ما بین ورزقان و تبریز قرار گرفته و با داشتن ذخیره مناسب آب و همچنین چشم‌انداز بسیار مناسب قابلیت تبدیل به یک مرکز گردشگرى مناسب را دارد. لذا ضرورت ایجاد زیر ساخت با اعتبار ۲ میلیارد ریال به منظور ترغیب بخش خصوصى براى سرمایه‌گذارى مد نظر مى‌باشد.
۵ـ ایجاد زیر ساخت براى احداث مجتمع سیاحتى ـ اقامتى در روستاى گل آخور و سد زرآباد:
وجود رودخانه دائمى با منشأ کار کارستیک که دفعتاً از کوه خارج مى‌شود، دره فوق‌العاده سرسبز و آبشار بسیار زیبا و آسیاب‌هاى آبى روستاى گل آخور را به صورت یک مجموعه سیاحتى دلپذیر درآورده است.
سد زرآباد که در حاشیه شهر ورزقان قرار گرفته با منظره فوق‌العاده زیباى خود امکانات تفریحى ـ ورزشى آبى و همچنین اقامتى فوق‌العاده مناسب را براى گردشگران فراهم مى‌آورد. لذا براى ایجاد کمپ گردشگرى در نقاط مزبور لزوم ایجاد زیرساخت‌هاى مناسب با برآورد اعتبار ۳۰۰۰ میلیون ریال ضرورى مى‌باشد.